در مورد حكمت صحبت بفرمائيد و از چه زمانى حكمت به قلب انسان وارد مى‏شود؟

تا اينكه به اين جملات رسيدم:

«اِلهى بِكَ عَلَيْكَ اِلاّ اَلْحَقْتَنى بِمَحَلِّ اَهْلِ طاعَتِكَ وَ الْمَثْوَى الصّالِحِ مِنْ مَرْضاتِكَ فَاِنّى لااَقْدِرُ لِنَفْسى دَفْعا وَ لااَمْلِكُ لَها نَفْعًا اِلهى اَنَا عَبْدُكَ الضَّعيفُ الْمُذْنِبُ وَ مَمْلُوكُكَ الْمُنيبُ فَلاتَجْعَلْنى مِمَّنْ صَرَفْتَ عَنْهُ وَجْهَكَ وَ حَجَبَهُ سَهْوُهُ عَنْ عَفْوِكَ اِلهى هَبْ لى كَمالَ الاِْنْقِطاعِ اِلَيْكَ وَ اَنِرْ اَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِياءِ نَظَرِها اِلَيْكَ حَتّى تَخْرِقُ اَبْصارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ اِلى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ وَ تَصيرَ اَرْواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِكَ».

من در آن موقع به قدرى محو جمال حق شده بودم، كه قدرت نداشتم با زبان بدنى اين جملات را بگويم، بلكه همه‏ى اين كلمات را با زبان دل مى‏گفتم و آنچه در اين عبارات است، در روح خود احساس مى‏كردم، من ديگر حجب نور را پاره كرده و به معدن عظمت و عزّت و كرامت متّصل شده بودم. و چون مى‏خواهم خصوصيّات اين مكاشفه را شرح دهم، لازم است ترجمه و شرح مختصرى از جملات مناجات «شعبانيّه» را كه در بالا نقل كردم، براى تو بگويم.

     در اين بخش از دعاء مى‏گوئيم:

     پروردگارا! به حقّ خودت قسمت مى‏دهم كه مرا به مقام اهل طاعت و به جايگاه شايسته از خشنوديت ملحق كن. زيرا من قدرتى كه از خود چيزى را دفع كنم، ندارم و مالك چيزى كه مفيد براى من باشد، نيستم.

     محبوبم، معبودم، من بنده‏ى ضعيف گناهكار و مملوك برگشته به دامن تو هستم، پس مرا از كسانى كه از آنها رويت را برگردانده‏اى و غفلت او از عفو تو محجوبش كرده، قرار مده.

     محبوبم، معبودم، مرا به تمام معنى منقطع از خلق و متوجّه به خودت بفرما و ديده‏ى دلم را آنچنان به نور ديدارت روشن كن كه ديدگان دلم حجابهاى نور را پاره كند و به معدن عظمت و رحمتت برسد و ارواح ما وابسته‏ى به عزّت قدس و پاكى تو گردد.

من در اين مكاشفه معنى «حجب نور» را كه براى اكثر مردم نامعلوم است، فهميده بودم.

     من در اين مكاشفه معنى رسيدن به معدن عظمت و رحمت را درك كرده بودم.

              من در اين مكاشفه معنى عبوديّت كامل را شناخته بودم.

                     و مى‏دانستم كه در مقابل معبودم موجود ناچيزى هستم.

حالا خواهى گفت: چطور اين مطلب را فهميدى و چگونه از جملات اين دعاء چهار مطلب فوق را احساس كردى؟

     در جواب مى‏گويم: اگر چه بعضى از حالات روحى طورى است كه اگر انسان صدها صفحه كتاب را پر كند و يا ساعتها حرف بزند، نمى‏تواند شرح يك لحظه‏ى آن را بيان كند. ولى در عين حال با حول و قوّه‏ى الهى مطالب فوق را تا جائى كه برايم ميسّر باشد و تو استعداد فهمش را داشته باشى، براى تو شرح مى‏دهم.

     اوّل:   گفتم: من در اين مكاشفه معنى حجب نور را فهميده بودم.

بله عزيزم؛ معنى حجاب نور اين بود كه گاهى براى انسان هدفهائى غير از خدا كه در عين حال مورد رضايت الهى است وجود دارد، مثل عبادتهائى كه از ترس جهنّم و يا بعضى از اعمال مستحبّه كه براى وسعت رزق و يا عبادت براى رفع گرفتاريها، انجام مى‏شود كه واضح است، اين اهداف مورد غضب الهى نيست و بلكه پروردگار در قرآن مجيد و پيشوايان دين در ضمن روايات زيادى مردم را به منظور كردن اين اهداف تشويق هم فرموده‏اند ولى در عين حال كسانى كه اين اهداف را دارند، به خدا نمى‏رسند و در زمره‏ى محبّين و مخلَصين قرار نمى‏گيرند. زيرا هدفشان خدا نبوده و او را نمى‏خواسته‏اند، بلكه اين اهداف براى آنها حجاب است. زيرا با خلوص واقعى منافات دارد آنها تنها خدا را نمى‏خواهند بلكه ثوابهاى الهى را مى‏خواهند، ولى نور است، زيرا مبغوض ذات اقدس متعال نمى‏باشد، بلكه خداى تعالى آن را حلال كرده است. به خلاف وقتى كه انسان اهداف شيطانى و اعمال شيطانى داشته باشد، كه طيبعى است علاوه بر آنكه در حجاب قرار مى‏گيرد، حجابش هم ظلمانى است او را تاريك مى‏كند و از همه چيز باز مى‏دارد.

ولى وقتى انسان اين حجب نورانى را هم پاره كرد، يعنى به مقام خلوص رسيد و از همه‏ى خواسته‏هاى نفسانى، حلال و حرامش صرف‏نظر كرد و جز خدا و وصل به او چيزى نخواست، سراسر قلبش مملوّ از محبّت خدا شد، حتّى سر سوزنى محبّت غير خدا در دلش نبود، انقطاع كامل از غير خدا پيدا كرد، حجب ظلمانى و نورانى را پاره كرده، به وصل محبوب نائل شده و به حقيقت رسيده است.

     دوّم:     گفتم: من در اين مكاشفه معنى انقطاع از خلق را درست لمس كرده بودم.

     بله دوست محترم، من در آن حال كه از حجب نور عبور كرده بودم و خلوص واقعى را بدست آورده بودم و متوجّه شدم كه تمام كمالات جماليّه و جلاليّه كه با فطرت ذاتى، آنها را دوست مى‏داشتم، در يك موجود همه‏ى آنها جمع شده و نام آن موجود «خداى تبارك و تعالى» است، فطرتم او را دوست مى‏داشت، او را من نه به خاطر نعمتهائى كه به من داده و نه به خاطر طمعى كه به او دارم دوست مى‏داشتم، بلكه چون او دوست داشتنى بود، او را دوست مى‏داشتم و در دلم جز او به چيز ديگرى فكر نمى‏كردم و چيز ديگرى را هم دوست نمى‏داشتم، تا چه برسد كه از ديگرى اميد كمك داشته باشم.

     سوّم: گفتم: من در اين مكاشفه معنى رسيدن به معدن عظمت و رحمت را فهميده بودم.

     بله من متوجّه شدم كه هدف اصلى و حقيقى از «سير الى اللّه» رسيدن به اين معدن است و معدن مركز جواهرات و اشياء قيمتى است و بدون ترديد چيزى پر قيمت‏تر از عظمت و آقائى واقعى نيست و اگر خداى تعالى مختصرى از آن را به هر كس ببخشد، داراى كمالات روحى و لايق مقام قرب الهى مى‏گردد.

     من در آنجا فهميدم كه معدن كمالاتى كه ما بايد به آن خود را برسانيم و من در آن وقت رسيده بودم انوار مقدّسه‏ى ارواح «معصومين» (عليهم السّلام) بود.

 آن نورى كه «اوّل ما خلق اللّه» است.آن نورى كه آينه‏ى تمام نماى خداى تعالى است و تمام صفات كماليّه‏ى الهى در آن جمع شده است. آن نورى كه در دعاء رجبيّه مى‏گوئيم: «بين تو اى خدا و بين آنها جز آنكه آنها بنده‏ى تو و مخلوق تواَند جدائى ديگرى نيست» و بالأخره آن نور مقدّس حضرت «خاتم انبياء» و اولاد «معصومينش» (عليهم السّلام) بودند، زيرا آنها معدن رحمت الهى هستند كه در زيارت جامعه مى‏گوئيم: «السّلام عليكم يا اهل بيت النّبوّة و ... و معدن الرّحمة».

اين همان رحمتى است كه در دعاء كميل مى‏گوئيم: «و برحمتك الّتى وسعت كلّ شى‏ء» اين همان رحمتى است كه اگر از بخش خصوصيش شامل حال كسى بشود، به عظمت و كمال رسيده است كه در تفسير كلمه‏ى «رحيم» امام (عليه السّلام) مى‏فرمايد: «للمؤمنين خاصّة»

                                     استاد در اينجا به من گفت:

مى‏دانم كه خوب نمى‏توانى مطلب را بفهمى، بايد برايت بيشتر توضيح دهم.

خدا بود و هيچ چيز نبود. سپس نور مقدّس «خاندان عصمت و رسالت»   (عليهم السّلام) را خلق كرد و آنها را آينه‏ى تمام‏نماى خودش قرار داد و تمام صفات افعال خودش را در آنها ايجاد كرد و آنها همه‏ى صفات و خصوصيّات الهى به جز صفات ذات، مثل ازليّت و تجرّد مطلق را دارا شدند. چون خداى تعالى براى ارسال فيض، واسطه مى‏خواهد و چون آنها واسطه‏ى فيض بين بالا و پائين‏اند، يعنى واسطه‏ى بين خالق و مخلوقند و چون خداى تعالى بزرگتر از آن است كه مخلوقات پست هم بتوانند مستقيم با او در ارتباط باشند. (و به همين دليل در شريعت حتّى يك جمله بدون واسطه به كسى وحى نشده و تنها به نور مقدّس حضرت «خاتم انبياء» (صلى اللّه عليه و آله) وحى گرديده است).

     بايد هدف و مقصود همه‏ى سالكين الى اللّه رسيدن به معرفت و كسب فيض و آينه‏ى تمام نماى اين ميزان اعمال و ايجاد صفات و خصوصيّات اين معدن عظمت و رحمت در خود باشند كه اگر كسى به سر منزل مقصود رسيد، به حقيقت «مناجات شعبانيّه» رسيده، يعنى حجب نور را پاره كرده و به معدن عظمت و رحمت الهى رسيده و روحش به عزّت و پاكى پروردگار پيوسته است.

     شايد تو در دلت خيال كنى كه چگونه من سير الى اللّه را به رسيدن به  انوار «معصومين» (عليهم السّلام) تفسير مى‏كنم.

     در جواب مى‏گويم: خيالت راحت باشد، اين هم سير الى اللّه است. زيرا رهبران معصوم ما خودشان فرموده‏اند: «معرفتى بالنّورانيّة معرفه‏اللّه عزّوجل» يعنى: «على» (عليه السّلام) فرموده: شناختن من در بُعد روحى بوسيله‏ى علمى كه نور است، همان شناختن خدا است .

و خودشان به ما دستور داده‏اند كه در زيارتهايشان بگوئيم: «من عرفكم فقد عرف اللّه» كسى كه شما را بشناسد، خدا را شناخته است.

و قبول اين موضوع از نظر عقلى هم خيلى زحمت ندارد. زيرا آنچه از صفات خداى تعالى كه منحصر به خودش هست، (يعنى صفات ذات) كه شناخته نمى‏شود و حتّى ما را از فكر كردن در آن نهى كرده‏اند، ولى آنچه از صفات افعال كه ممكن است، در ديگرى بوجود آيد و مى‏شود آنها را شناخت و بايد به آنها معرفت پيدا كرد، قطعا آنها بطور كامل در رهبران «معصوم اسلام» (عليهم السّلام) وجود پيدا كرده است.

     بنابراين، شناختن «معصومين» (عليهم السّلام) همان شناختن خدا است و حركت به طرف اين درياى معرفت، همان سير الى اللّه است.

      چهارم: گفتم: من در اين مكاشفه معنى عبوديّت كامل را درك كرده بودم و مى‏دانستم كه در مقابل معبودم موجود ناچيزى هستم.

     آرى من متوجّه شدم كه چون اختيار هيچ نفعى و ضررى را براى خود ندارم و او بى‏نياز مطلق و من فقيرم، او ولىّ مطلق و من در مقابل او بيچاره‏ام، همه چيز من از او است و حتّى وجودم و نعمتهائى كه اطرافم قرار گرفته، همه از او مى‏باشد و بالأخره مخلوقى هستم كه در مقابل پروردگارم از خود هيچ ندارم و همه چيزم از او است.

     دانستم كه بايد بندگى كنم، از خود رأيى نداشته باشم و به او توكّل كنم و در مقابل او تسليم باشم و هيچ اراده‏اى از خود نداشته باشم.

     بالأخره من مى‏خواستم با نقل اين مكاشفه دو چيز را به تو بگويم كه تا تو آنها را عمل نكنى، انسان كاملى نخواهى شد.

     اوّل: آنكه بدان تا تمام صفات حسنه را در خود ايجاد نكرده‏اى، به خدا و مظاهر الهى نزديك نمى‏شوى. زيرا مثلاً چگونه ممكن است تو كه بخيلى با خداى جواد، خداى رازق، خداى رحمان و مظاهرش يعنى «معصومين» (عليهم السّلام) رفيق شوى؟ آيا خودت يك چنين كارى را مى‏كنى؟ يعنى حاضرى تو كه مثلاً خوش اخلاقى با يك مرد بداخلاق چند روزى رفاقت كنى و به او نزديك باشى؟ پس چگونه ممكن است تو كه ظالم و ستمگرى، با خدائى كه رحيم و رحمان و عادل است، نزديك شوى؟

     پس اگر به مقدار سر سوزنى صفات روحى و اعمالت با «معصومين» (عليهم السّلام) سنخيّت نداشته باشد، تو در حجابى و از آنها و خداى تعالى فاصله دارى.

     دوّم: آنكه بدان تا از همه‏ى مردم، تا از همه‏ى چيزهائى كه جنبه‏ى غير الهى دارد، تا از غير خدا دل نكنى و آنها را بى‏اعتبار، چنانكه هست، ندانى و دلت را صددرصد به خدا ندهى و محبّت غير خدا را در دل ايجاد نكنى و آنچنان كه «معصومين» (عليهم السّلام) كه از غير خدا بريده بودند و تنها به خدا دل بسته بودند نباشى، به مقصد كه حقيقت تشيّع و حقيقت اسلام و حقيقت انسانيّت است، نمى‏رسى.